Uwaga!

Wykryto nieaktualna wersje wtyczki Adobe Flash Player.
Dla wlasnego bezpieczenstwa pobierz najnowsza wersje ze strony producenta

Muzeum Ziemi Średzkiej Dwór W Koszutach

Koszuty 27
63-000 Środa Wlkp.
tel. (0-61) 28510-23
muzeum@koszuty.pl
Mapa dojazduMapa dojazdu

Historia

Strona główna - Historia

1. Historia Środy Wielkopolskiej
2. Historia wsi Koszuty
3. Historia dworu w Koszutach
4. Historia Muzeum Ziemi Średzkiej „Dwór w Koszutach”

 

Historia Środy Wielkopolskiej

Środa Wielkopolska znajduje się w odległości około 40 kilometrów na południowy – wschód od Poznania. Region, w którym położone jest miasto, związany jest z historią Polski od początków jej istnienia. Wielkopolska centralna, między  rzekami Wartą – od zachodu i południa, Wełną – od północy i jeziorem Gopło od wschodu, jest kolebką naszego Państwa. Tutaj rodziła się monarchia pierwszych Piastów. Oparciem militarnym i gospodarczym księstwa w IX i X wieku były grody zgrupowane wokół Gniezna. Bardzo istotne znaczenie miał wówczas pobliski Giecz. Po upadku grodu w Gieczu na początku XIII wieku, funkcję ośrodka gospodarczego tej okolicy przejęło miasto Środa.

Zanim powstała Środa Wielkopolska, tereny dzisiejszego miasta były gęsto zasiedlone. Ślady tego osadnictwa odnaleźć można wokół nieistniejącego już romańskiego kościoła pod wezwaniem św. Idziego. Prawdopodobne jest, że powstał on w XII – XIII wieku. Wiemy dzisiaj, że znajdował się w okolicach skrzyżowania ulic Dąbrowskiego i Lipowej.

Środa Wielkopolska została założona staraniem ówczesnych władców wielkopolskich około połowy XIII wieku, to znaczy w latach podejmowania najwcześniejszych inicjatyw osadniczych związanych z rozpoczynającą się wówczas wielką reformą gospodarczą i polityczną ziem polskich. Środa Wielkopolska jako miasto lokacyjne jest tak stare jak Poznań, Gniezno, Kalisz czy Śrem. Miasto rozwijało się pomyślnie aż do wojny Polsko – Krzyżackiej, która przetoczyła się przez Wielkopolskę w roku 1331, siejąc wielkie spustoszenie. Po pożarze miasto zostało odbudowane.

Dzisiejsze centrum Środy Wielkopolskiej wznoszone po owej pożodze, zawiera wiele śladów dawnych uregulowań urbanistycznych. W centrum wytyczono okazały czworoboczny rynek, od którego w czterech kierunkach podążały ulice miasta. Opodal rynku, w okolicy dawnej przeprawy przez nieistniejącą obecnie rzekę, wzniesiono kościół parafialny pod wezwaniem NMP Wniebowziętej (dzisiaj najcenniejszy zabytek miasta) oraz zlokalizowano zamek (obecnie ratusz). Miasto otoczono murem i fosą. Śladem fortyfikacji miasta są planty, w sposób bardzo czytelny wyodrębniające średniowieczną część ośrodka od reszty układu urbanistycznego. Już w średniowieczu (w końcu XV wieku) Środa Wielkopolska nabrała dużego znaczenia przez ustanowienie jej, jako miejsca gromadzenia się sejmików szlacheckich. Miasto pozostało stolicą samorządową Wielkopolski aż do upadku I Rzeczpospolitej w XVIII wieku.

W XIX wieku i na początku wieku XX Środa Wielkopolska, wraz z resztą regionu rozwijała się pod rządami zaborcy pruskiego. Powstały wówczas liczne budowle wzmacniające infrastrukturę państwa (urzędy, szkoły, zakłady komunalne, kolej). Wznoszone były również nowe zakłady przemysłowe (cukrownia, rzeźnia i inne).

Średzianie, w okresie I Rzeczpospolitej, tworzyli przebogatą mozaikę kulturową wielonarodowej społeczności. Jak wszyscy troszczyli się o każdy przeżyty dzień, wzbogacając przestrzeń swojego miasta o dzieła swojej pracy. Po upadku Polski od początku XIX wieku, społeczność uczyła się nowego rytmu życia. Powstawały wówczas instytucje finansowe (pierwszy bank pod nazwą „Towarzystwo Oszczędnościowe” utworzono w roku 1849). Aktywność tamtych pokoleń widoczna jest jeszcze dzisiaj przez zachowane budowle: wieży wodociągowej, infrastruktury kolejowej, budynki cukrowni oraz przez liczne domy mieszkalne i zabudowania przemysłowo – gospodarcze.

Odradzająca się Polska po pierwszej wojnie światowej, w Środzie Wielkopolskiej zastała społeczność gotową do patriotycznych poświęceń. Dumą napawa bardzo liczny udział mieszkańców miasta w powstaniu wielkopolskim oraz wytężona praca na rzecz odbudowy kraju w formie aktywnego udziału w samorządzie, w licznych organizacjach społecznych, a także w podejmowaniu odważnych wyzwań gospodarczych.

Dzisiejsi Średzianie aktywnie kontynuują tę tradycję, tworząc obraz miasta nowoczesnego i prężnie rozwijającego się. Uwidacznia się to w licznych inwestycjach przemysłowych, komunalnych i mieszkaniowych.

(powrót)

Historia wsi Koszuty

Przy drodze prowadzącej z Poznania w kierunku Ostrowa Wielkopolskiego, Kalisza i dalej do Katowic, w odległości około 30 km od stolicy Wielkopolski i 5 km od Środy Wielkopolskiej, na dobrych gruntach z pokładami torfu, leży wieś Koszuty.

Dzisiaj wieś znajduje się w gminie Środa Wielkopolska. Miejscowość zawdzięcza swoją nazwę „koszutom”, czyli jeleniom zamieszkującym rozległe lasy, które niegdyś porastały te tereny.

Stara to wieś, wymieniona już w dokumencie z 1170 roku przy okazji nadania jej przez Mieszka III Starego Szpitalowi św. Jana Jerozolimskiego w Poznaniu.

Właścicielami Koszut od XIII wieku był ród Leszczyców – Koszutskich. W roku 1390 posiadaczem wsi był Szymon. W XIV wieku we wsi członkowie rodu ufundowali i uposażyli kościół, prawdopodobnie pod wezwaniem św. Katarzyny. Jednowioskowa parafia w źródłach wspomniana jest po raz pierwszy w 1399 roku, gdy plebanem był Wit. Ród Leszczyców, posiadający Koszuty, w późniejszych dziesięcioleciach przyjął  nazwisko Koszutskich.

Rodowód dziedziców Koszut sięga początku XIII wieku, co jednak jest słabo udokumentowane. W posiadaniu tej rozgałęzionej rodziny Koszuty pozostały do początku wieku XVIII.

Protoplastą tego rodu był Hektor comes de Koszuty, występujący w roku 1200. „Ród to nadzwyczaj starożytny, występujący w nieprzerwanym ciągu. Niezwykle rozgałęziony i być może z tego powodu nigdy pod względem zamożności nieprzekraczający poziomu zwykłej szlachty prowincjonalnej, ale zawsze z najpierwszymi domami wielkopolskimi się koligacił” (Teodor Żychliński „Złota księga szlachty polskiej”, Poznań 1994 r.).

Dla pierwszej połowy i trzeciej ćwierci XVIII w. istnieją luźne i nie powiązane ze sobą wiadomości dotyczące właścicieli wsi. W tym czasie Koszuty były majątkiem podupadłym przechodzącym zapewne z rąk do rąk, względnie zmieniającym często dzierżawcę.

W roku 1737 właścicielką została Teofila z Działyńskich Szołdrska – Potulicka, starościna łęczycka, zwana „Białą Damą” z Kórnika, a trzy lata później, Józef Strzelecki.

Kolejna wzmianka o dziedzicach Koszut zachowała się z roku 1775. Nie wiadomo w jaki sposób właścicielem wsi został Józef Zabłocki, podczaszy poznański, posiadający tę majętność na przełomie XVIII  i XIX wieku. Po Józefie dziedziczył dobra koszutskie trzeci z jego synów Augustyn Zabłocki ożeniony z Franciszką Sieroszewską, która następnie przekazała majątek swej córce z drugiego małżeństwa – Anieli Świszulskiej, będącej od roku 1850 żoną Napoleona Rekowskiego. Napoleon Rekowski – patriota, był uczestnikiem powstań – 1831 i 1848 roku. Za aktywność powstańczą był karany przez władze pruskie więzieniem. W tym czasie we dworze w Koszutach przebywał w gościnie Michał Kuszel, pułkownik czwartego pułku wolnych strzelców z lat 1830 - 1831. Zmarł też tutaj w roku 1856. Wdzięczni rodacy dla uczczenia jego pamięci wystawili mu ze składek na cmentarzu przy kościele piękny pomnik, przedstawiający złamaną kolumnę.

Kolejną właścicielką majątku została córka Napoleona i Anieli Rekowskich – Maria, od roku 1873 żona Witolda Kosińskiego. Witold był wnukiem Amilkara Kosińskiego, generała, uczestnika insurekcji kościuszkowskiej i wojen napoleońskich, współtwórcy Legionów Polskich we Włoszech. Maria i Witold cieszyli się opinią dobrych gospodarzy.

Do lat 20 – tych XX wieku w Koszutach wznosił się drewniany kościół, na którego miejscu, po pożarze, przy istotnym wkładzie Witolda Kosińskiego wzniesiono nową świątynię, w której został pochowany w 1928 roku.

Po bezpotomnej śmierci Marii i Witolda Kosińskich dobra odziedziczył powinowaty Kazimierz Rekowski, wówczas jeszcze niepełnoletni. Z tego powodu przez kilka lat, do około 1934 roku, majątek dzierżawili Zakrzewscy. Po nich majątek przeszedł na rzecz Kazimierza Rekowskiego i jego żony Gabrieli z Małachowskich Rekowskiej. Z tego małżeństwa urodziło się dwoje dzieci, syn Stanisław w 1936 roku i dwa lata później córka Franciszka.

W 1941 roku Rekowscy, podobnie jak wielu innych ziemian, zostali zmuszeni do opuszczenia majątku. Kazimierz wyjechał do Generalnej Guberni, a Gabriela z dwojgiem małych dzieci wyjechała do Wiednia, korzystając z pomocy krewnych. W Austrii mieszkała cały czas, wychowywała dzieci, pracowała i - jak wspominała - nie było jej lekko. Zmarła w Wiedniu 29 czerwca 1997 roku i tam została pochowana. Kazimierz zmarł w Poznaniu w 1953 roku i został pochowany w grobowcu rodzinnym obok swojego ojca Stanisława przy kościele w pobliskim Krerowie.        

W latach okupacji majątkiem w Koszutach zarządzała rodzina niemiecka o nazwisku Kottke. Po wojnie ostatni właściciele do Koszut już nie wrócili. Córka Franciszka – Iska Kenny wyszła za mąż za Amerykanina i mieszka w Stanach Zjednoczonych, natomiast syn Stanisław, posługujący się w Austrii imieniem Artur Rekowski ożenił się z Austriaczką i mieszkał w Wiedniu; zmarł 7 października 2003 roku.

Po roku 1945 majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa. Około 1948 przystąpiono do parcelacji gruntów dworskich, a następnie do tworzenia spółdzielni produkcyjnej. Wnętrza dworu  przeznaczono na mieszkania dla miejscowych rodzin, które według własnych potrzeb i gustów przekształcały pomieszczenia pozbawiając je pierwotnego wyglądu. W  latach 50 – tych i 60 – tych  w budynku przeprowadzono prace remontowe, po których dwór przeszedł w użytkowanie Gromadzkiej Rady Narodowej, pełniąc funkcje szkoły podstawowej i Gromadzkiej Biblioteki Publicznej.

Historia dworu w Koszutach

Dwór w Koszutach uchodził za zabytek z 1567 roku bądź z XVI i XVII wieku. Gloger przytaczał notatkę z drugiej ręki, według której przy remoncie dworu w 1902 roku odkryto belkę z datą 1567. Do końca nie wiadomo czy napis odczytano właściwie. Możliwe, że belkę użyto w konstrukcji dworu wtórnie. Dwie lustracje z lat 1737 i 1740 potwierdzają, że przy budowie wykorzystano fragmenty przyziemia starszego budynku.

Dwór powstał około 1760 roku prawdopodobnie dla Józefa Zabłockiego. Wzniesiony został na planie prostokąta z narożnymi alkierzami. Budynek parterowy z mieszkalnym poddaszem, orientowany „na godzinę jedenastą”, tj. z elewacją frontową zwróconą na południe, z lekkim odchyleniem na wschód. Dwór zbudowano w oparciu o konstrukcję szkieletową z modrzewia, wypełnioną gliną, na dębowej podwalinie z fragmentami murowanymi z cegieł: kominy i półokrągły ryzalit salonu. Korpus główny dworu przykryto dachem łamanym w typie mansardy. Alkierze nakryto dachami baniastymi. Do 1902 roku dwór pokryty był gontem, później czarną dachówką. W 1983 roku przywrócono pokrycie dachu gontem. W 2 poł. XIX do drzwi wejściowych prawdopodobnie dobudowano drewnianą werandę, przez co dodatkowo podkreślono symetrię budynku. Dwór był otynkowany.

Wejście główne prowadziło przez werandę i sień do reprezentacyjnego owalnego salonu, położonego centralnie. Po prawej i lewej stronie sieni i salonu umieszczono po dwa pokoje. W szczytowych partiach budynku, w różnym okresie wzniesiono po dwa alkierze (frontowe i ogrodowe) wraz z przybudówkami międzyalkierzowymi. Wnętrze zakomponowano w sposób regularny i symetryczny. W dwóch rzędach pomieszczeń (traktach) poprowadzono komunikację wewnętrzną w układzie amfiladowym. Zabiegową klatkę schodową umieszczono w sieni. Pomieszczenia drugiej kondygnacji powtarzają symetryczny plan parteru.

Obecny wygląd dworu jest konsekwencją przebudowy przeprowadzonej w 1902 roku. Zmieniono wtedy kształt alkierzy ogrodowych i dobudowano niewielkie alkierze frontowe. Stała ekspozycja pt.: ”Mała siedziba ziemiańska w Wielkopolsce”, pod względem funkcjonalnym powtórzyła dawny układ. Pomieszczenia ekspozycyjne wyposażone są w meble, przedmioty codziennego użytku i obrazy z XVIII, XIX i początku XX wieku, oddając realia mieszkania z przełomu XIX i XX wieku.

W sąsiedztwie dworu znajduje się oficyna pochodząca prawdopodobnie z połowy XIX wieku. Mieściła kiedyś kuchnię,  pokoje gościnne, biuro. W pobliżu dworu można zobaczyć kościół neobarokowy z 1930 roku, którego projektantem był Kazimierz Ruciński. W oknach kościoła umieszczono kolorowe witraże z herbami właścicieli majątku. Na cmentarzu otaczającym kościół znajduje się grobowiec Napoleona Rekowskiego i jego żony Anieli.

Historia Muzeum Ziemi Średzkiej „Dwór w Koszutach”

Początki istnienia placówki muzealnej w Koszutach związane są z osobą miejscowego działacza kulturalno – oświatowego, regionalisty Franciszka Kosińskiego. Zespół naukowców z Uniwersytetu Poznańskiego im. A. Mickiewicza w Poznaniu, na czele z prof. dr Józefem Bursztą, zapoznał się ze zbiorami Pana Franciszka, gromadzonymi od lat. Okazały się rewelacyjne. W Tysiąclecie Państwa Polskiego i siedemsetlecie miasta Środy Wielkopolskiej, 22 lipca 1966 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Muzeum Ziemi Średzkiej. Do celów muzealnych przeznaczono dwa pokoje na piętrze dworu w Koszutach. Później powiększono ekspozycję do trzech pomieszczeń.

Według oficjalnych przewodników po muzeach i zbiorach w Polsce, Koszuty w roku 1966 określało się jako izbę pamiątek w dworze z XVIII wieku, powstałą ze zbiorów regionalisty Franciszka Kosińskiego. Na pełną realizację swoich marzeń Pan Franciszek czekał dziesięć lat. Dopiero po przeniesieniu miejscowej szkoły do Słupi Wielkiej, cały dwór przeznaczono na funkcje muzealne. Znaczące powiększenie przestrzeni ekspozycyjnej pozwoliło na szersze ukazanie dziejów i kultury Ziemi Średzkiej. W gablotach umieszczono materiały dotyczące czasów Rzeczypospolitej Szlacheckiej, w tym historię sejmików wielkopolskich, powstań – Listopadowego, Wiosny Ludów i Styczniowego oraz Powstania Wielkopolskiego na Ziemi Średzkiej, czasy międzywojenne, okupacji hitlerowskiej, wyzwolenie i początki władzy ludowej.

Po śmierci Franciszka Kosińskiego w październiku 1980 roku, zbiory w znacznym stopniu zostały umniejszone, potraktowane jako spadek odziedziczony przez rodzinę zmarłego. Ponowny remont dworu zakończono w 1985 roku. Przybyło wówczas wiele nowych eksponatów, które pozwoliły na odtworzenie dawnego charakteru ziemiańskiego domu. Podczas ponownego otwarcia Muzeum w 1985 roku zaprezentowano stałą ekspozycję pod nazwą „Mała siedziba ziemiańska w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX wieku”, co umożliwiło poznanie w szerszym zakresie tradycji dworu szlacheckiego.

Obecnie Muzeum Ziemi Średzkiej „Dwór w Koszutach”, jako jednostka samorządu terytorialnego podlegająca Burmistrzowi Miasta Środy Wielkopolskiej (od 1994 roku), nadal gromadzi muzealia związane z historią regionu średzkiego oraz z obyczajowością dworską. Kontynuuje prace konserwatorskie oraz remontowe w obrębie dworu i parku. Ciągłym zmianom podlega stała ekspozycja „Mała siedziba ziemiańska w Wielkopolsce na przełomie XIX i XX wieku”. Organizowane są wystawy i koncerty. Rozwijana jest również współpraca z innymi instytucjami i organizacjami propagującymi kulturę oraz z miejscowymi szkołami wszystkich szczebli.